Friday, 23 October 2026

समस्त पूजा विधि

ये सभी तस्वीरें पूजा-पद्धति से जुड़े विभिन्न मंत्रों, संकल्पों और धार्मिक जानकारियों की हैं। आपके निर्देशानुसार, इन तस्वीरों में दिए गए मुख्य शीर्षकों और पाठ (Text) को बिना किसी बदलाव के, संस्कृत और हिंदी के रूप में नीचे लिखा गया है:

कलश स्थापना एवं वरुण पूजन (तस्वीर 1 और 10)

• संस्कृत:
 1. वरुण ध्यानम् — वन्दे तीर्थमयं सदा शुचिकरं वन्दे जलाधीश्वरम्। वन्दे पाशकरं सदा सुखवरं वन्दे महाशोकहम्॥ वन्दे सन्ततपापुपुञ्जशमनं वन्दे सदा प्रीतिदम्। यादः पृष्ठसमाश्रितञ्च वरुणं वन्दे प्रतीचीपतिम्॥ ॐ वरुणाय नमः। ध्यायामि।
 2. भूमि स्पर्श — विश्वाधारा त्वं देवी शेषनागोपरिस्थित। उद्धृता असि वराहेण कृसनेन शतबाहुना॥ पृथ्वी त्वया धृता लोका देवी त्वं विष्णुना धृता। त्वं च धारय मां देवी पवित्रं कुरु चासनम्॥
 3. भूमि पूजन — ॐ पृथिव्यै नमः। गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि॥
 4. धान्य स्थापना — सर्वदेवमयं धान्यं सर्वोत्पत्तिकरं महत्। प्राणिनां जीवनोपायं स्थापयामि शुभप्रदम्॥
 5. कलश स्थापना — हेमसेक्यादिसम्भूतं ताम्रजं सुदृढ़ं नवम्। कलशं धौतकल्मषं छिद्रवर्णविवर्जितम्॥
 6. जल पूरण — जीवनं सर्वजीवानां पावनं पावनत्मकम्। बीजं सर्वौषधीनां चैव तत् जलं पूरयाम्यहम्॥
 7. मौली वेष्टन — सूत्रं कार्पाससम्भूतं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा। येन बद्धं जगत्सर्वं वेष्टनं कलशस्य च॥
 8. गन्ध प्रक्षेप — श्रीखण्डचन्दनं दिव्यं गन्धानां सुमनोहरम्। मलयाचलसम्भूतं कलशे प्रक्षिपाम्यहम्॥
 9. अक्षत प्रक्षेप — अक्षताश्च सुरश्रेष्ठाः कुंकुमाक्ताः सुशोभिताः। मया निवेदिता भक्त्या कलशे प्रक्षिपाम्यहम्॥
 10. दूर्वा प्रक्षेप — दूर्वामृतसम्पन्ना शतमूला शतांकुरा। शतं पातकसंहन्त्री कलशे प्रक्षिपाम्यहम्॥
 11. पुष्प प्रक्षेप — नानासुगन्धिपुष्पाणि देवानां प्रीतिवर्धनम्। क्षिप्तानि मया भक्त्या कलशे प्रतिगृह्यताम्॥
 12. पञ्चपल्लव प्रक्षेप — अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षां आम्रन्याग्रोधपल्लवाः। पञ्चपल्लव इत्युक्ताः सर्वकर्मसु शोभनाः॥
 13. सप्तमृत्तिका प्रक्षेप — अश्वस्थानाद् गजस्थानाद् वल्मीकात् संगमाद् ह्रदात्। राजद्वाराच्च गोशालात् मृदमानिय निक्षिपेत्॥
 14. पूगीफल (सुपारी) प्रक्षेप — पूगीफलं महद्दिव्यं पवित्रं पापनाशनम्। पुत्र-पौत्रादिफलदं कलशे प्रक्षिपाम्यहम्॥
 15. पञ्चरत्न प्रक्षेप — कनकं कुलिशं नीलं पद्मरागं च मौक्तिकम्। एतानि पञ्चरत्नानि कलशे प्रक्षिपाम्यहम्॥
 16. दक्षिणा प्रक्षेप — हिरण्यगर्भंगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः। अनन्तपुण्याफलदं अतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
 17. नारिकेल स्थापना — नारिकेलसमुद्भूतं श्रीफलं शुभदायकम्। शिखया सहितं देव कलशोपारि निधापयेत्॥
 18. वस्त्रार्पण — सर्वावरणहीनाय मायाप्रच्छन्नतेजसे। वाससी परिधापनार्थं वस्त्रं समर्पयाम्यहम्॥

संकल्प (तस्वीर 2)

• संस्कृत:
॥ श्री गणेशाय नमः ॥
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥
ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः॥
ॐ तत्सत् श्रीगोविन्द गोविन्द गोविन्द॥
• हिंदी (मिश्रित/मन्त्र पाठ): अद्य श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमंनस्य, श्रीब्रह्मणो द्वितीयेपरार्धके, श्रीश्वेतवाराहकल्पे, वैवस्वतमन्वन्तरे... (इत्यादि देश-काल-पात्र का उच्चारण)। मम आत्मनः सपुत्रबान्धवस्य च क्षेम-स्थैर्य-धैर्य-वीर्य-विजय-आयुारोग्य-ऐश्वर्य-विद्या-विवेक-यशः-कीर्ति-धन-धान्य-पुत्र-पौत्राभिवृद्ध्यर्थं... श्रीमद्भागवतमहापुराण श्रवणायहं, श्रीकृष्णपरमात्माप्रीत्यर्थं, यथाशक्ति यथाविधि करिष्ये।

गंगा पूजनम् (तस्वीर 3)

• संस्कृत:
 • संकल्प: — ममोपात्तसमस्तदुरितक्षयद्वारा श्रीगङ्गादेवी प्रीत्यर्थं गङ्गापूजनं करिष्ये।
 • ध्यानम् — श्वेतवस्त्रपरिधानां मुक्ताहारविभूषिताम्। मकरस्थां महादेवीं सर्वाभरणभूषिताम्॥ त्रैलोक्यपावनीं गङ्गां ध्यायामि वरदां शिवाम्॥
 • आवाहनम् — गङ्गे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वती। नर्मदे सिन्धु कावेरी जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु॥
 • स्थापनम् — ॐ गङ्गायै नमः। आवाहयामि स्थापयामि।
 • जलमातृपूजनम् — 1. ॐ मत्स्यै नमः, मत्स्यामावाहयामि स्थापयामि। 2. ॐ कुर्म्यै नमः, कुर्म्यामावाहयामि स्थापयामि...
 • गङ्गास्तुतिः — देवि सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे। शङ्करमौलिविहारिणि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले॥

श्री वरुण पूजन (षोडशोपचार) (तस्वीर 4)

• संस्कृत:
 1. ध्यानम्, 2. आवाहनम्, 3. आसनम्, 4. पाद्यम्, 5. अर्घ्यम्, 6. आचमनीयम्, 7. स्नानम्, 8. वस्त्रम्, 9. यज्ञोपवीतम्, 10. गन्धः, 11. अक्षताः, 12. पुष्पाणि, 13. धूपः, 14. दीपः, 15. नैवेद्यम्, 16. ताम्बूलम्, 17. दक्षिणा, 18. नमस्कारः।

 • समर्पणम् — अनेन यथाशक्ति यज्ञज्ञानं कृतनेन षोडशोपचारपूजनेन श्रीवरुण-कलश-देवताः प्रीयन्ताम्।

नवग्रह ध्यान (तस्वीर 5)

• संस्कृत: वन्देऽहं च दिवाकरं ग्रहपतिं वन्दे सुधांशुं विधुं, वन्दे भूमिसुतं सुधाकरसुतं वन्दे सुराणां गुरुम्। वन्दे दैत्यगुरुं भृगोः सुतनयं वन्दे शनिं सूर्यजं, वन्दे सूर्यसुधांशुपीड़नकरं राहुं च केतुं तथा॥
• हिंदी/विवरण (कोष्ठक में रूप और दिशा):
 • केतु (वायव्यकोणे, ध्वजाकारः)
 • बृहस्पति (उत्तरकोणे, दीर्घचतुरश्राकारः)
 • बुध (ईशानकोणे, बाणाकारः)
 • शनि (पश्चिमकोणे, धनुराकारः)
 • सूर्य (मध्यकोष्ठे, वर्तुलाकारः)
 • शुक्र (पूर्वकोणे, पञ्चकोणाकारः)
 • राहु (नैऋत्यकोणे, मकराकारः)
 • मगल (दक्षिणकोणे, त्रिकोणाकारः)
 • चन्द्र (अग्निकोणे, अर्धचन्द्राकारः)

जन्म नक्षत्र अनुसार आपका करियर का चुनाव (तस्वीर 6)

• हिंदी:
 • अश्विनी, मघा, मूल → नेतृत्व क्षमता प्रबल होती है। उत्तम करियर: प्रशासन, मैनेजमेंट, राजनीति, पुलिस सेवा, सरकारी अधिकारी।
 • भरणी, पूर्व फाल्गुनी, पूर्वाषाढ़ा → रचनात्मकता और आकर्षण की शक्ति अधिक। उत्तम करियर: कला, फैशन डिजाइनिंग, इंटीरियर डिजाइनिंग, ब्यूटी एक्सपर्ट, मीडिया।
 • कृत्तिका, उत्तर फाल्गुनी, उत्तराषाढ़ा → मेहनती, अनुशासित और जिम्मेदार स्वभाव। उत्तम करियर: शिक्षा, रिसर्च, लेखन, बैंकिंग, चार्टर्ड अकाउंटेंट, साइंस फील्ड।
 • रोहिणी, हस्त, श्रवण → व्यावहारिक बुद्धि और संवाद कौशल उत्कृष्ट होता है। उत्तम करियर: काउंसलिंग, हीलिंग, मानव संसाधन, पब्लिक रिलेशन, हॉस्पिटैलिटी।
 • मृगशिरा, चित्रा, धनिष्ठा → नई सोच, टेक्नोलॉजी और खोज में रुचि। उत्तम करियर: इंजीनियरिंग, टेक्नोलॉजी, कंप्यूटर, डेटा एनालिसिस, एयरोस्पेस।
 • आर्द्रा, स्वाति, शतभिषा → विश्लेषणात्मक सोच, आध्यात्मिक और रहस्यमयी झुकाव। उत्तम करियर: ज्योतिष, हीलिंग, रिसर्च, मेडिकल, साइबरलॉजी, योग एक्सपर्ट।
 • पुनर्वसु, विशाखा, पूर्वाभाद्रपदा → दयालु, सहायक और सामाजिक स्वभाव। उत्तम करियर: समाज सेवा, एनजीओ, शिक्षण, काउंसलिंग, हेल्थ केयर।
 • पुष्य, अनुराधा, उत्तराभाद्रपदा → धार्मिक, नैतिक और समर्पित स्वभाव। उत्तम करियर: अध्यात्म, संस्कृत, वेद अध्ययन, धार्मिक संस्था, आयुर्वेद।
 • अश्लेषा, ज्येष्ठा, रेवती → गहरी सोच, अंतर्ज्ञान और रणनीतिक क्षमता। उत्तम करियर: इन्वेस्टमेंट, स्टॉक मार्केट, गुप्तचर विभाग, रिसर्च, लेखन।

ये सभी नई तस्वीरें भी विभिन्न पूजा विधियों जैसे षोडशोपचार पूजन, श्री गौरी-गणेश पूजा, सूर्यपूजनम्, अखण्ड दीप पूजनम् और पञ्चगव्यविधि से संबंधित हैं। आपके निर्देशानुसार, इन पन्नों पर दिए गए मुख्य शीर्षकों और मूल पाठ को बिना कुछ भी अतिरिक्त जोड़े, नीचे वाक्यों के रूप में लिखा गया है:
षोडशोपचार पूजनम् (भाग-2) एवं षोडश मातृका पूजनम् (तस्वीर 1 और 2)
  • संस्कृत मन्त्र एवं उपचार वाक्य:
    • गन्ध: (श्रीसूक्त) — गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम्। ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्॥ षोडशमातृकाभ्यो नमः। गन्धं समर्पयामि॥
    • अक्षता: (श्रीसूक्त) — मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि। पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः॥ षोडशमातृकाभ्यो नमः। अक्षतान् समर्पयामि॥
    • पुष्पाणि (श्रीसूक्त) — कर्दमेन प्रजा भूता मयि सम्भव कर्दम। श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम्॥ षोडशमातृकाभ्यो नमः। पुष्पाणि समर्पयामि॥
    • धूपः (श्रीसूक्त) — आपः सृजन्तु स्निग्धाणि चिक्लीत वस मे गृहे। नि च देवीं मातरं श्रियं वासय मे कुले॥ षोडशमातृकाभ्यो नमः। धूपमाघ्रापयामि॥
    • दीपः (श्रीसूक्त) — आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम्। चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥ षोडशमातृकाभ्यो नमः। दीपं दर्शयामि॥
    • नैवेद्यम् (श्रीसूक्त) — आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम्। सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥ षोडशमातृकाभ्यो नमः। नैवेद्यं निवेदयामि॥
    • ताम्बूलम् — पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम्। कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्॥ षोडशमातृकाभ्यो नमः। ताम्बूलं समर्पयामि॥
    • दक्षिणा (इच्छानुसारम्) — यथाशक्ति कृतां दक्षिणां समर्पयामि नमोऽस्तु ते॥
    • नमस्कारः — सर्वोपचारसमर्पणं मया कृतं तव तुष्टये। क्षंतव्यं यदकृतं देवि प्रसन्ना भव सुशोभने॥ षोडशमातृकाभ्यो नमः। नमस्कारान् समर्पयामि॥
    • मातृका आवाहन - स्थापनम् — ॐ गौर्यै नमः। गौरीम् आवाहयामि स्थापयामि पूजयामि नमः॥ (इसी प्रकार कुलदेवतान्त १६ देवियों का आवाहनादि वाक्य)।
  • प्रार्थना (हिंदी लिपि/संस्कृत पाठ): गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया। देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः॥ धृतिः पुष्टिस्तथा तुष्टिरात्मनः कुलदेवताः। गणेशेनाधिका ह्येता वृद्धौ पूज्याश्च षोडश॥ रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि। पुत्रान् देहि धनं देहि सर्वान् कामांश्च देहि मे॥ अनेन कृतपूजनेन षोडशमातृकाः प्रीयन्ताम्। मम सकलकुटुम्बस्य आयुरारोग्य-ऐश्वर्याभिवृद्धिरस्तु॥

सङ्कल्पः (तस्वीर 3)
  • संस्कृत एवं मन्त्र:
    ॥ श्री गणेशाय नमः ॥ नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥ ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः॥ ॐ तत्सत् श्रीगोविन्द गोविन्द गोविन्द॥
  • हिंदी/संस्कृत मिश्रित संकल्प वाक्य: अद्य श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य, श्रीब्रह्मणो द्वितीयेपरार्धके, श्रीश्वेतवाराहकल्पे, वैवस्वतमन्वन्तरे, अष्टाविंशतितमे कलियुगे, कलिप्रथमचरणे, जम्बूद्वीपे, भरतखण्डे, भारतवर्षे, आर्यावर्तैकदेशान्तर्गते... मम आत्मनः सपुत्रबान्धवस्य च क्षेम-स्थैर्य-धैर्य-वीर्य-विजय-आयुरारोग्य-ऐश्वर्य-विद्या-विवेक-यशः-कीर्ति-धन-धान्य-पुत्र-पौत्राभिवृद्ध्यर्थं... श्रीमद्भागवतमहापुराण-सप्ताहज्ञानयज्ञं, श्रीकृष्णपरमात्माप्रीत्यर्थं, यथाशक्ति यथाविधि करिष्ये। ॥ इति संकल्पः ॥

श्री वरुण पूजन (षोडशोपचार) (तस्वीर 4)
  • संस्कृत मन्त्र एवं उपचार वाक्य:
    • ध्यानम् — वन्दे तीर्थमयं सदा शुचिकरं वन्दे जलाधीश्वरम्... ॐ अपां पतये वरुणाय नमः। ध्यायामि॥
    • आवाहनम् — आवाहयामि देवेश वरुण यादसां पतिम्... ॐ जलाधिपतये वरुणाय नमः। आवाहयामि स्थापयामि॥
    • आसनम् — सुवर्णरत्नसंयुक्तं नानारत्नविराजितम्... ॐ प्रतीच्यपतेय वरुणाय नमः। आसने समर्पयामि॥
    • पाद्यम् — गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्य आनितं तोयमुत्तमम्... ॐ यादसां पतये वरुणाय नमः। पाद्यं समर्पयामि॥
    • अर्घ्यम् — गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तमर्घ्यं सम्पादितं मया... ॐ अपां पतये वरुणाय नमः। अर्घ्यं समर्पयामि॥
    • आचमनीयम् — सुगन्धद्रव्यसंयुक्तं पवित्रं निर्मलं जलम्... ॐ पाशहस्ताय वरुणाय नमः। आचमनीयं समर्पयामि॥
    • स्नानम् — गङ्गा च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती... ॐ जलेश्र्वराय वरुणाय नमः। स्नानं समर्पयामि॥
    • वस्त्रम् — सर्वावरणहीनाय मायाप्रच्छन्नतेजसे... ॐ सिन्धुपतये वरुणाय नमः। वस्त्रं समर्पयामि॥
    • यज्ञोपवीतम् — नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम्... ॐ जलाधिनाशाय वरुणाय नमः। यज्ञोपवीतं समर्पयामि॥
    • गन्धः — श्रीखण्डचन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम्... ॐ तीर्थमयाय वरुणाय नमः। गन्धं समर्पयामि॥
    • अक्षताः — अक्षताश्च सुरश्रेष्ठाः कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः... ॐ पश्चिमदिग्पालाय वरुणाय नमः। अक्षतान् समर्पयामि॥
    • पुष्पाणि — माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो... ॐ सुरश्रेष्ठाय वरुणाय नमः। पुष्पाणि समर्पयामि॥
    • धूपः — वनस्पतिरसोद्भूतः गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः... ॐ महाशोकहराय वरुणाय नमः। धूपमाघ्रापयामि॥
    • दीपः — साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया... ॐ प्रसन्नवदनाय वरुणाय नमः। दीपं दर्शयामि॥
    • नैवेद्यम् — शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च... ॐ जगत्पावनाय वरुणाय नमः। नैवेद्यं निवेदयामि॥
    • ताम्बूलम् — पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्... ॐ देवाधिदेवाय वरुणाय नमः। ताम्बूलं समर्पयामि॥
    • दक्षिणा — हिरण्यगर्भंगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः... ॐ सर्वतीर्थात्मने वरुणाय नमः। दक्षिणां समर्पयामि॥
    • नमस्कारः — नमो नमस्ते स्फटिकप्रभाय... ॐ अपां पतये वरुणाय नमः। नमस्कारान् समर्पयामि॥
    • समर्पणम् — अनेन यथाशक्ति यज्ञज्ञानं कृतनेन षोडशोपचारपूजनेन श्रीवरुण-कलश-देवताः प्रीयन्ताम्।

श्री गौरी-गणेश पूजा (तस्वीर 5 और 6)
  • संस्कृत उपचार समर्पण वाक्य:
    • वस्त्र समर्पणम् — सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे। मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। वस्त्रं समर्पयामि॥
    • उपवस्त्र समर्पणम् — यमाश्रित्य महामाया जगतसम्मोहिनी सदा। तस्यै ते कल्पितं देवि उपवस्त्रं प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। उपवस्त्रं समर्पयामि॥
    • यज्ञोपवीत समर्पणम् — नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम्। उपवीतं मया दत्तं गृहाण परमेश्वर। ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। यज्ञोपवीतं समर्पयामि॥
    • गन्ध समर्पणम् — श्रीखण्डचन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम्। विलेपनं सुरश्रेष्ठ गृहाण परमेश्वर॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। गन्धं समर्पयामि॥
    • अक्षत समर्पणम् — अक्षताश्च सुरश्रेष्ठाः कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः। मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। अक्षतान् समर्पयामि॥
    • पुष्प समर्पणम् — माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो। मयाहृतानि पुष्पाणि गृहाण परमेश्वर॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। पुष्पाणि समर्पयामि॥
    • हरिद्रा-कुङ्कुम समर्पणम् — हरिद्रां कुङ्कुमं चैव सिन्दूरं कज्जलान्वितम्। सौभाग्यद्रव्यसंयुक्तं गृहाण परमेश्वर॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। हरिद्रा-कुङ्कुमं समर्पयामि॥
    • दूर्वा समर्पणम् — दूर्वाङ्कुरान् सुहरितानमृतान् मङ्गलप्रदान्। आनीतान् तव पूजार्थं गृहाण गणनायक॥ ॐ गणेशाय नमः। दूर्वाङ्कुरान् समर्पयामि॥
    • आभूषण समर्पणम् — अनेकरत्नसंयुक्तान् काञ्चनादिभिनिर्मितान्। आभूषणांन् गृहाण त्वं प्रसन्नो भव सर्वदा॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। आभूषणानि समर्पयामि॥
    • धूप समर्पणम् — वनस्पतिरसोद्भूतः गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः। आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। धूपमाघ्रापयामि॥
    • दीप समर्पणम् — साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया। दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापहम्॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। दीपं दर्शयामि॥
    • नैवेद्यम् समर्पणम् — शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च। आहारं विविधं दिव्यं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। नैवेद्यं निवेदयामि॥ (प्राणाहूति वाक्य: ॐ प्राणाय स्वाहा... मध्ये पानीयं समर्पयामि)।
    • फल समर्पणम् — इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव। तेन मे सफलावाप्तिर्भवेत् जन्मनि जन्मनि॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। फलं समर्पयामि॥
    • ताम्बूल समर्पणम् — पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्। एलाचूर्णादिसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। ताम्बूलं समर्पयामि॥
    • दक्षिणा समर्पणम् — हिरण्यगर्भंगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः। अनन्तपुण्यफलदं ददामि परमेश्वर॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। दक्षिणां समर्पयामि॥
    • आरातिक्यम् — कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम्। सदा वसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि॥ ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। आरातिक्यं समर्पयामि॥

॥ सूर्यपूजनम् ॥ (तस्वीर 7)
  • संस्कृत वाक्य एवं मन्त्र:
    1. विनियोग: — ॐ अस्य श्रीसूर्यपूजनमन्त्रस्य कश्यप ऋषिः। गायत्री छन्दः। श्रीसूर्यनारायणो देवता। मम सकलकामनासिद्धयर्थं... सूर्युपासाने विनियोगः॥
    2. ध्यानम् — ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः। केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुः धृतशङ्खचक्रः॥ (अन्यत् ध्यानम्: पद्मासनः पद्मकरो द्विबाहुः...)
    3. आवाहनम् — एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते। अनुकम्पय मां भक्त्या गृहाणार्घ्यंनमोऽस्तुते॥ ॐ भूर्भुवः स्वः। श्रीसूर्यनारायणाय नमः। आवाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि॥
    4. अर्घ्यदानम् — एहि सूर्य सहस्रांशो... ॐ मित्राय नमः, ॐ रवये नमः, ॐ सूर्याय नमः... श्रीसूर्यनारायणाय नमः अर्घ्यं समर्पयामि॥
    5. चक्षुः स्पर्शः — ॐ नमो भगवते सूर्याय आदित्ययाक्षितैजसे। नमस्ते सर्वलोकानां चक्षुर्देव नमोऽस्तु ते॥ (इति शेषजलम् नेत्रयोः स्पर्शयेत्)।
    6. सूर्यप्रदक्षिणा — चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः। आप्राद्यावापृथिवी अन्तरिक्षम् सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च॥ ॐ श्रीसूर्यनारायणाय नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि॥
    7. प्रार्थना — आदिदेव नमस्तुभ्यं प्रसीद मम भास्कर। दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते॥ नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूति-स्थितिनाशहेतवे। त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिञ्चिनारायणशङ्करात्मने॥
    8. समर्पणम् — मम यजमानस्य सकुटुम्बस्य आयुःकर्तारः, आरोग्यकर्तारः, तुष्टिकर्तारः, पुष्टिकर्तारः, कल्याणकर्तारः, मङ्गलकर्तारः श्रीसूर्यनारायणः प्रीयताम्॥ इदं न मम॥

॥ अखण्ड दीप पूजनम् ॥ (तस्वीर 8)
  • विधि निर्देश (हिंदी): (ईशान कोण में घृतयुक्त अखण्ड दीप प्रज्वलित करके अक्षत-पुञ्ज पर स्थापित करें। यह दीप सम्पूर्ण अनुष्ठान का साक्षी माना जाता है।)
  • संस्कृत मन्त्र एवं पूजन वाक्य:
    • विनियोग: — ॐ अग्नेनयेत्यगस्त्य ऋषिः। त्रिष्टुप् छन्दः। अग्निर्देवता। अखण्डदीप प्रज्वालने पूजने विनियोगः॥
    • ध्यानम् — ॐ करकलितकपालः कुण्डली दण्डपाणिः। तरुणतिमिरनीलो व्यालयज्ञोपवीती॥ ऋतुसमयसपर्या विघ्नविच्छेदहेतुः। जयति बटुकनाथः सिद्धिदः साधकानाम्॥ (अखण्ड भैरव का ध्यान करें।)
    • नमोचरणम् — ॐ अखण्डभैरवाय नमः। ॐ ज्योतिरूपाय नमः। ॐ तेजोमयाय नमः। ॐ कर्मसाक्षिणे नमः। ॐ विघ्नविनाशकाय नमः। ॐ सर्वदेवमयाय नमः॥
    • पूजनम् — आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि। पाद्यं समर्पयामि। अर्घ्यं समर्पयामि। आचमनीयं समर्पयामि। गन्धं समर्पयामि। अक्षतान् समर्पयामि। पुष्पाणि समर्पयामि। धूपमाघ्रापयामि। दीपं दर्शयामि। नैवेद्यं निवेदयामि। ताम्बूलं समर्पयामि। दक्षिणां समर्पयामि। नमस्कारान् समर्पयामि॥
    • प्रार्थना — दीपज्योतिः परं ब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः। दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥ ॐ तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम। भैरवाय नमस्तुभ्यं अनुज्ञां दातुमर्हसि॥ भो दीप! देवस्वरूपस्त्वं कर्मसाक्षी हि सर्वदा। यावत्कर्म समाप्तिः स्यात् तावत्त्वं स्थिरो भव॥
    • नमस्कारः — ॐ भैरवाय नमस्तुभ्यः। नमस्कारान् समर्पयामि॥

॥ पञ्चगव्यविधिः ॥ (तस्वीर 9)
  • संस्कृत श्लोक, मन्त्र एवं हिंदी अर्थ वाक्य:
    1. पञ्चगव्य अभिमन्त्रणम् — गोमूत्रे वरुणो देवो हव्यवाहस्तु गोमये। क्षीरे शशधरो देवो वायुर्देवः समाश्रितः॥ भानुः सर्पिषि संप्रोक्तः कुशे ब्रह्मादिदेवताः। जले साक्षाद्धरिः प्रोक्तः पवित्रेण न संशयः॥
    • अर्थ: गोमूत्र में वरुण देव, गोमय में अग्निदेव, क्षीर में चन्द्रदेव, दधि में वायुदेव, घृत में सूर्यदेव तथा कुशोदक में ब्रह्मादि देवताओं और जल में भगवान विष्णु का निवास माना गया है। अतः पञ्चगव्य सर्वथा पवित्र करने वाला है।
    1. द्रव्यप्रमाणम् — गोमूत्रं पलमेकं स्यात् गोमयं मुष्टिमात्रकम्। क्षीरं सप्तपलं ग्राह्यं दधि त्रिपलमुच्यते॥ सर्पिरेकं पलं देयं कुशोदकं पलमात्रकम्। एवं पञ्चगव्यं प्रोक्तं सर्वपापप्रणाशनम्॥
    • अर्थ: एक पल गोमूत्र, एक मुष्टि गोमय, सात पल दूध, तीन पल दधि, एक पल घृत तथा एक पल कुशोदक लेकर पञ्चगव्य तैयार करना चाहिए। यह शुद्धि एवं पापनाश करने वाला माना गया है।
    1. पञ्चगव्य सम्मेलने मन्त्राः — (1) गोमूत्रे: ॐ भूर्भुवः स्वः... (2) गोमये: गन्धद्वारां दुराधर्षां... (3) क्षीरे: आप्यायस्व समेतु ते... (4) दध्नि: दधिक्राव्णो अकारिषं... (5) घृते: तेजोऽसि शुक्रमस्यमृतासि... (6) कुशोदके: देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे...।
    2. पञ्चगव्य सम्मिश्रणम् — ॐ पञ्चगव्यं पवित्रं च सर्वपापप्रणाशनम्। शरीरशुद्धिकरं दिव्यं गृहाण परमेश्वर॥
    • अर्थ: इस मंत्र से पञ्चगव्य को सम्मिश्रित कर भगवान को समर्पित करें।
    1. पञ्चगव्य प्रोक्षणम् — ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥
    • अर्थ: इस मंत्र से पञ्चगव्य का छिड़काव कर समस्त सामग्री एवं स्वयं को शुद्ध करें।
    1. पञ्चगव्य प्राशनम् — अच्युताय नमः। केशवाय नमः। नारायणाय नमः। (त्रिवारं वा एकवारं प्राशयेत्)
    • अर्थ: भगवान अच्युत, केशव एवं नारायण का स्मरण करते हुए यजमान को पञ्चगव्य ग्रहण कराएं।
    1. शुद्धिः — पञ्चगव्य प्राशन से शरीर, मन एवं कर्म की शुद्धि होती है तथा पापों का क्षय होता है।

ये सभी नई तस्वीरें नवग्रह पूजन, सप्तघृतमातृका वसोर्धारा पूजनम्, पञ्चलोकपाल देवता पूजन, पुण्याहवाचन विधान, षोडश स्तंभ और चतुःषष्टि योगिनी पूजन से संबंधित हैं। आपके निर्देशानुसार, इन पन्नों पर दिए गए मुख्य शीर्षकों और मूल पाठ को बिना कुछ भी अतिरिक्त जोड़े, नीचे वाक्यों के रूप में लिखा गया है:
॥ नवग्रह पूजन ॥ (तस्वीर 1)
  • संस्कृत मन्त्र एवं उपचार वाक्य:
      1. ध्यान — ब्रह्मा मुरारिस्त्रिपुरान्तकारी भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्च। गुरुश्च शुक्रः शनिराहुकेतवः सर्वे ग्रहाः शान्तिकरा भवन्तु॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। ध्यानं समर्पयामि॥
      1. आवाहन — आगच्छन्तु महाभागाः सर्वदेवनमस्कृताः। पूजां गृहाण देवेशाः सर्वभीष्टफलप्रदाः॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। आवाहनं समर्पयामि॥
      1. आसन — विचित्ररत्नखचितं दिव्यास्तरणसंयुतम्। स्वर्णसिंहासनं चारु गृहाण परमेश्वरः॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। आसनं समर्पयामि॥
      1. पाद्य — गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यो मया प्रार्थनाहृतम्। तोयमेतत्सुखस्पर्शं पाद्यार्थं प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। पाद्यं समर्पयामि॥
      1. अर्घ्य — नमस्ते देवदेवेश नमस्ते धरणीधर। नमस्ते जगदाधार अर्घ्यं मे प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। अर्घ्यं समर्पयामि॥
      1. आचमन — कर्पूरेण सुगन्धेन सुरभिस्वादुशीतलम्। तोयमाचमनीयंार्थं देव गृह्यताम्॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। आचमनीयं समर्पयामि॥
      1. स्नान — गङ्गे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वती। नर्मदे सिन्धु कावेरी जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। स्नानं समर्पयामि॥
      1. वस्त्र — सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे। मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। वस्त्रं समर्पयामि॥
      1. यज्ञोपवीत — यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात्। आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। यज्ञोपवीतं समर्पयामि॥
      1. गन्ध — श्रीखण्डचन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम्। विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। गन्धं समर्पयामि॥
      1. अक्षत — अक्षताश्च सुरश्रेष्ठाः कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः। मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। अक्षतान् समर्पयामि॥
      1. पुष्प — माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो। मयाहृतानि पुष्पाणि गृहाण परमेश्वर॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। पुष्पाणि समर्पयामि॥
      1. धूप — वनस्पतिरसोद्भूतः गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः। आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। धूपं समर्पयामि॥
      1. दीप — शुभं करोति कल्याणं आरोग्यं धनसम्पदः। शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। दीपं दर्शयामि॥
      1. नैवेद्य — नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥ (प्राण मन्त्र: ॐ प्राणाय स्वाहा...)। ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। नैवेद्यं निवेदयामि॥
      1. ताम्बूल — पूगीफल महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्। एलाचूर्णसमायुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। ताम्बूलं समर्पयामि॥
      1. फल — इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव। तेन मे सफलावाप्तिर्भवेत् जन्मनि जन्मनि॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। फलानि समर्पयामि॥
      1. आरातिक्य — दीपज्योतिः परं ब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः। दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। आरातिक्यं समर्पयामि॥
      1. पुष्पाञ्जलि — नाना सुगन्धि पुष्पाणि यथाकालोद्भवानि च। पुष्पाञ्जलि मया दत्ता गृहाण परमेश्वर॥ ॐ सूर्यादि नवग्रह देवताभ्यो नमः। पुष्पाञ्जलि समर्पयामि॥

॥ नवग्रह अधिदेवता एवं प्रत्यधिदेवता आवाहन ॥ (तस्वीर 2 और 8)
  • विधि निर्देश (हिंदी): (दाहिनी और पीले अक्षतों पर) — नवग्रह अधिदेवता आवाहन।
  • चार्ट के वाक्य (क्रम, ग्रह, वैदिक मन्त्र, प्रार्थना, आवाहन):
    1. सूर्य के दाहिने भाग में शिव — ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्। उर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्॥ ॐ ऐह्येहि विश्वेश्वर नस्त्रिशूल-कपालखट्वाङ्गधरेण सार्धम्। लोकेश यज्ञेश्वर यज्ञसिद्धयै गृहाण पूजां भगवन् नमस्ते॥ ॐ भूर्भुवः स्वः ईश्वरrequest नमः, इहागच्छ, इह तिष्ठ॥
    2. चन्द्रमा के दाहिने भाग में पार्वती — ॐ अम्बे अम्बिकेऽम्बालिके न मा नयति कश्चन। ससस्त्यश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम्॥ ॐ हिमाद्रितनयां देवीं वरदां शङ्करप्रियाम्। लम्बोदरस्य जननीं गौरीमावाहयाम्यहम्॥ ॐ भूर्भुवः स्वः उमायै नमः, इहागच्छ, इह तिष्ठ॥
    3. मंगल के दाहिने भाग में स्कन्द — ॐ यदक्रन्दः प्रथमं जायमान उद्यन् समुद्रादुत वा पुरीषात्। श्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाहू उपस्तुत्यं महि जातं ते अर्वन्॥ ॐ कुमारं शक्तिहस्तं तं तारकासुरमर्दनम्। सेनानीं देवानां च स्कन्दमावाहयाम्यहम्॥ ॐ भूर्भुवः स्वः स्कन्दाय नमः, इहागच्छ, इह तिष्ठ॥
    4. बुध के दाहिने भाग में विष्णु — ॐ इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा नि दधे पदम्। समूढमस्य पांसुरे॥ ॐ शङ्खचक्रगदापद्मधनुर्वनमालिनम्। किरीटिनं चतुर्भुजं विष्णुमावाहयाम्यहम्॥ ॐ भूर्भुवः स्वः विष्णवे नमः, इहागच्छ, इह तिष्ठ॥
    5. गुरु के दाहिने भाग में ब्रह्मा — ॐ ब्रह्मजज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्वि सीमतः सुरुचो वेन आवः। स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विवः॥ ॐ चतुर्मुखं जगन्नाथं वेदवेदाङ्गपारगम्। कमण्डलुधरं देवं ब्रह्माणमावाहयाम्यहम्॥ ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्मणे नमः, इहागच्छ, इह तिष्ठ॥
    6. शुक्र के दाहिने भाग में इन्द्र — ॐ इन्द्रं वो विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्यः। अस्माकमस्तु केवलः॥ ॐ वज्रहस्तं महेन्द्रं च देवानां अधिपं प्रभुम्। ऐरावतसमारूढ़ं इन्द्रमावाहयाम्यहम्॥ ॐ भूर्भुवः स्वः इन्द्राय नमः, इहागच्छ, इह तिष्ठ॥
    7. शनि के दाहिने भाग में यम — ॐ यमाय त्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा। स्वाहा घर्माय स्वाहा घर्म्पित्रै॥ ॐ दण्डहस्तं विशालाक्षं महिषोपरिसंस्थितम्। कालस्पं महावीर्यं यममावाहयाम्यहम्॥ ॐ भूर्भुवः स्वः यमाय नमः, इहागच्छ, इह तिष्ठ॥
    8. राहु के दाहिने भाग में काल — ॐ कद्रुद्राय प्रचेतसे मीढुष्टमाय तव्यसे। वोचेम शन्तमं हृदे॥ ॐ कालं करालवदनं नीलाङ्गं भीषणाकृतिम्। पाशदण्डधरं घोरं कालमावाहयाम्यहम्॥ ॐ भूर्भुवः स्वः कालाय नमः, इहागच्छ, इह तिष्ठ॥
    9. केतु के दाहिने भाग में चित्रगुप्त — ॐ चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीय॥ ॐ लेखनीहस्तकं च चित्रगुप्तं महाबलम्। धर्मराजसहास्यं तं चित्रगुप्तमावाहयाम्यहम्॥ ॐ भूर्भुवः स्वः चित्रगुप्ताय नमः, इहागच्छ, इह तिष्ठ॥

॥ सप्तघृतमातृका वसोर्धारा पूजनम् ॥ (तस्वीर 3)
  • संस्कृत पाठ एवं मन्त्र:
    • ① ध्यानम् — ॐ आज्यं यतोऽस्ति देवानामशनं मङ्गलप्रदम्। ततो मातुरः सम्भूय घृतधारां ददाम्यहम्॥
    • ② वसोर्धारा — ॐ वसोः पवित्रमसि शतधारं वसोः पवित्रमसि सहस्रधारम्। देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुप्वा कामधुक्षः॥
    • ③ श्री — ॐ मनसः काममाकूतिं... ॐ श्रियै नमः। श्रियमावाहयामि स्थापयामि॥
    • ④ लक्ष्मी — ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे... ॐ लक्ष्म्यै नमः। लक्ष्मीमावाहयामि स्थापयामि॥
    • ⑤ धृति — ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः... ॐ धृत्यै नमः। धृतिमावाहयामि स्थापयामि॥
    • ⑥ मेधा — ॐ मेधां मे वरुणो ददातु मेधामग्निः प्रजापतिः... ॐ मेधायै नमः। मेधामावाहयामि स्थापयामि॥
    • ⑦ स्वाहा — (प्राणाय स्वाहा... मनसे स्वाहा)। स्वाहायै नमः। स्वाहामावाहयामि स्थापयामि॥
    • ⑧ प्रज्ञा — ॐ आधं गोः पृश्निरक्रमीदसदन्मातरं पुरः... ॐ प्रज्ञायै नमः। प्रज्ञामावाहयामि स्थापयामि॥
    • ⑨ सरस्वती — ॐ पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती... ॐ सरस्वत्यै नमः। सरस्वतीमावाहयामि स्थापयामि॥
    • नमस्कार — ॐ श्रियै नमः, ॐ लक्ष्म्यै नमः, ॐ धृत्यै नमः, ॐ मेधायै नमः, ॐ स्वाहायै नमः, ॐ प्रज्ञायै नमः, ॐ सरस्वत्यै नमः।
    • प्रार्थना — ॐ श्रीश्च लक्ष्मी धृतिः मेधा स्वाहा प्रज्ञा सरस्वती। माङ्गल्येषु प्रयुज्यन्ते रक्षिता घृतमातरः॥ ॐ वसोर्धारा महाभागाः पूजितो विधिमार्गतः। कुर्वन्तु कार्यमखिलं निर्विघ्नेन ऋतुद्भवम्॥
    • प्रतिष्ठापयेत् — ॐ एतन्ते देव सवितर्यज्ञं प्राहुर्बृहस्पतये ब्रह्मणे तेन। यज्ञमव तेन यज्ञपतिं तेन मामव॥ ॐ वसोर्धारा देवताभ्यो नमः। (आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि... यथोपचारिक वस्तुनि समर्पयामि)। ॥ अन्या पूज्या वसोर्धारादेवताः प्रीयन्ताम् ॥

पञ्चलोकपाल देवता पूजन (तस्वीर 4)
  • संस्कृत वाक्य एवं मन्त्र:
    1. श्रीगणेश (विनियोग, ध्यान, वैदिक मन्त्र, प्रार्थना, स्थापना) — ॐ गणानां त्वा चेति मन्त्रस्य प्रजापतिः ऋषिः... शुक्लम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम्... वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ... ॐ भूर्भुवः स्वः गणपते! इहागच्छ इहतिष्ठ। गणपतिमावाहयामि स्थापयामि पूजयामि॥
    2. श्रीदुर्गा (शनिहस्ते दुर्गाम्) — ॐ अम्बे इति मन्त्रस्य प्रजापतिः ऋषिः... सिंहस्था शशिशेखरा मरकतप्रख्या चतुर्भिर्भुजैः... सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके... ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गे! इहागच्छ इहतिष्ठ। दुर्गामावाहयामि स्थापयामि पूजयामि॥
    3. श्रीवायु (वायव्यहस्ते वायुम्) — ॐ वातो वा मन इति मन्त्रस्य बृहस्पतिः ऋषिः... धावद् हरिणमारूढं ध्वजहस्तं मनोहरम्... नमस्ते सर्वभूतानां प्राणरूप महाबल... ॐ भूर्भुवः स्वः वायो! इहागच्छ इहतिष्ठ। वायुमावाहयामि स्थापयामि पूजयामि॥
    4. श्रीआकाश (राहोर्दक्षिणे आकाशम्) — ॐ अमिश्र इति मन्त्रस्य कश्यप ऋषिः... मन्तः स्वरूपं व्यापकं विश्वरूपं निरामयम्... ॐ अमिश्च मा मनुष्यञ्च मनुष्यपदञ्च मन्दुकृतेभ्यः... ॐ भूर्भुवः स्वः आकाश! इहागच्छ इहतिष्ठ। आकाशमावाहयामि स्थापयामि पूजयामि॥
    5. श्रीअश्विनीकुमार (केतोर्दक्षिणे अश्विनी) — ॐ यावां कशेति मन्त्रस्य मेधातिथिः ऋषिः... नासत्यो देवभिषजौ सुवर्णरथवाहनौ... ॐ या वां कशा मधुमत्त्यश्विना सूनृतावती... आरोगं सुखसम्पत्तिं देहं मे नमोऽस्तु वाम्... ॐ भूर्भुवः स्वः अश्विनी! इहागच्छ इहतिष्ठ। अश्विनीमावाहयामि स्थापयामि पूजयामि॥

पुण्याहवाचन विधान (तस्वीर 5 और 7)
  • प्रथम पृष्ठ (तस्वीर 5) - मन्त्र एवं विधि:
    • भूमिदेवाः ग्रहजननं विप्रत्वं पुरुषोत्तमाः। प्रत्यक्षो यज्ञपुरुषोऽशर्धयोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥
    • ॐ गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम्... ॐ नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये...
    • विधि निर्देश (हिंदी): पुण्याहवाचन हेतु अष्टदल कमल पर पीतल, तांबा, कांसा अथवा मिट्टी का वरुण कलश स्थापित करें। कलश में गंगाजल, चन्दन, दूर्वा, सुपारी तथा अन्य मांगलिक द्रव्य डालें। तत्पश्चात् कलश के दाहिने एवं बायें कुश के ऊपर दो कटोरियों स्थापित करें... दाहिनी कटोरी में पुष्प कर्म का जल छोड़ें। बायीं कटोरी में पापकर्म का जल छोड़ें।
    • ॐ पाशपाणें नमस्तुभ्यं पद्मिनीजीवननायक। पुण्याहवाचनं यावत् तावत् त्वं सुस्थिरो भव॥ ॐ वरुणाय नमः॥
    • अंग स्पर्श वाक्य (हिंदी/संस्कृत): तब आचार्य उस कलश को उठाकर यजमान की अंजलि में रख लें और यजमान अपने अंगों का स्पर्श निम्न मन्त्रों के संवाद से करें — शिरसि मे सौभाग्यमस्तु। मस्तके श्रीरस्त्विरस्तु। चक्षुषोः सुतेजोऽस्तु... सर्व मङ्गलं भवतु।
    • प्रार्थना: ॐ पुण्याहं भगवान् विष्णुः... ब्राह्मण:— अस्तु दीर्घमायुः... यजमान:— ॐ त्रीणि पदा विचक्रमे...।
  • द्वितीय पृष्ठ (तस्वीर 7) - यजमान-ब्राह्मण संवाद:
    • यजमान:— लक्ष्मीर्वसति पुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे। सा मे वसतु वै नित्यं सौमनस्यं सदास्तु मे॥
    • ब्राह्मण:— अस्तु सौमनस्यमस्तु॥
    • यजमान:— अक्षतं चास्तु मे पुण्यं दीर्घमायुर्यशो बलम्... अक्षतं चारिष्टं चास्तु।
    • ब्राह्मण:— अस्त्वक्षतमरिष्टं च॥ (गन्धाः पान्तु, सौमङ्गल्यं चास्तु, आयुष्यारस्तु...)।
    • (यजमान का कलश के जल से अभिषिंचन वाक्य): यं कृत्वा सर्ववेदयज्ञक्रियाकरणकर्मारम्भाः शुभाः शोभनाः प्रवर्तन्ते... पुण्यं पुण्याहं वाचयिष्ये॥
    • ब्राह्मण:— वाच्यताम्॥ (आशीर्वाद मन्त्र: ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः... स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः... ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥)

षोडश स्तंभ (तस्वीर 6)
  • हिंदी चार्ट के सूची वाक्य:
    • वेदी के अंदर के 4 स्तंभ: 1. अंतर ईशान कोण — ब्रह्मा, 2. आभ्यंतर अग्नि कोण — विष्णु, 3. आभ्यंतर नैऋत्य कोण — रुद्र, 4. आभ्यंतर वायव्य कोण — इन्द्र।
    • बाहर के 12 स्तंभ: 5. वाह्य ईशान कोण — सूर्य, 6. वाह्य ईशान-पूर्वोतराले — गणेश, 7. वाह्य पूर्व-अभेषोंतराले — यम, 8. वाह्य आग्नेय कोण — नागराज, 9. वाह्य आग्नेय-दक्षिणोतराले — स्कन्द, 10. वाह्य दक्षिण-नैऋत्योतराले — वायु, 11. वाह्य दक्षिण नैऋत्य — सोम, 12. वाह्य पश्चिम-नैऋत्योतराले — वरुण, 13. वाह्य पश्चिम-वायव्योतराले — वसु, 14. वाह्य वायव्य कोण — कुबेर, 15. वाह्य उत्तर-वायव्योतराले — बृहस्पति, 16. वाह्य उत्तर-ईशानोतराले — विश्वकर्मा।
    • चतुर्द्वार: 1. इन्द्र ध्वज (ऋग्वेद) — पूर्व द्वार, 2. यम ध्वज (यजुर्वेद) — दक्षिण द्वार, 3. श्वेत वरुण ध्वज (सामवेद) — पश्चिम द्वार, 4. हरित वरुण ध्वज (अथर्ववेद) — उत्तर द्वार।

॥ चतुःषष्टि योगिनी पूजन ॥ (तस्वीर 9 और 10)
  • संस्कृत पाठ एवं मन्त्र:
    • ध्यानम् — याः पीठो जगदम्बिका-परिवृतशचक्र-स्थिता योगिन्यः, हस्ते शूल-कपाल-खङ्ग-विलिखन् पाशं दधाना मुदा। चण्ड-ध्वंस-करावतंस-लसिता घोरा महा-विक्रमाः, पातु नः सतत चतुःषष्टि-रुचा कुर्वन्तु विघ्न-क्षयम्॥
    • विनियोग: — ॐ अस्य श्रीप्रजापति ऋषिः। अनुष्टुप् छन्दः। दुर्गा देवता। दुर्गा-चतुःषष्टि योगिन्यावाहने स्थापने विनियोगः॥
    • योगिन्यावाहनम् — ॐ आवाहयाम्यहं देवीं योगिनीं परमेश्वरीम्। योगाभ्यासरतां शुद्धां परं ध्यानसमन्विताम्॥
    • ६४ योगिनी आवाहन सूची (1 से 64 नाम): 1. ॐ दिव्ययोगिन्यै नमः, 2. ॐ महायोगिन्यै नमः, 3. ॐ सिद्धयोगिन्यै नमः... 64. ॐ विश्वयोगिन्यै नमः। ॐ चतुःषष्टि योगिनीभ्यो नमः।
    • प्रतिष्ठापयेत् — ॐ एतन्ते देव सवितर्यज्ञं... ॐ चतुःषष्टि योगिनीभ्यो नमः। सुप्रतिष्ठिता वरदा भवतु॥ (धूपं, दीपं, नैवेद्यं, दक्षिणा, नमस्कारान् समर्पयामि)।
    • बलिदानम् — योगिनीवेदी समीपे एवं बलि दद्यात — धातुःषष्टि योगिनीभ्यः साङ्गायै सपरिवारायै सायुधायै सशक्तिकायै इमं सदीप-दधि-माषभक्त-बलिं समर्पयामि॥ ॐ भो भो चतुःषष्टि योगिनिभ्यः इमं बलिं गृह्णीत... मण्डले संस्थापयामि इति बल्युपरि जलं विसृजेत्॥
    • प्रार्थना — त्रिलोकी-कल्याणी भव-हर-महा-मन्त्र-निलया, सदा संसिद्धीनां वितरण-परा दिव्य-वदना... ॐ चतुःषष्टि योगिनीभ्यो नमः। क्षन्तव्यं यदि किञ्चिदपराधं कृतं मया। प्रसन्ना वरदा भूत्वा रक्षां कुरुत सर्वदा॥ ॥ इति योगिनी पूजनम् ॥
ये सभी नई तस्वीरें यज्ञ मण्डप में क्षेत्रपाल पूजन, यात्रा का मुहूर्त देखने की विधि, सरस्वती पूजनम्, व्यास पूजनम्, नांदीश्राद्धम्, रुद्राभिषेक के लाभ, अष्टादश महापुराणों के नाम, आचमन विधि और ब्राह्मण पूजन से संबंधित हैं। आपके निर्देशानुसार, इन पन्नों पर दिए गए मुख्य शीर्षकों और मूल पाठ को बिना कुछ भी अतिरिक्त जोड़े, नीचे वाक्यों के रूप में लिखा गया है:
॥ यज्ञ मण्डप में क्षेत्रपाल पूजन ॥ (तस्वीर 1)
  • संस्कृत मन्त्र एवं पाठ:
    • ॥ ध्यान ॥ — ॐ वं यं यं यक्षरूपं दशद्विवदनं भूमिकम्पायमानम्। सं सं सं सं संहारमूर्त्ति शिरमुकुटजटाशंकरं चन्द्रबिम्बम्॥ दं दं दं दीप्तकायं विकृतनखमुखं चोध्र्वरोमं करालम्। पं पं पं पापनाशं प्रणम्य सततं क्षेत्रपालं नमामि॥
    • ॥ वैदिक मन्त्र ॥ — क्षेत्रस्योल्बमसि क्षेत्रस्य जराय्वसि क्षेत्रस्य योनि सि क्षेत्रस्य नाभिसीन्द्रस्य वार्दधनमसि मित्रस्यासि वरुणस्यासि त्वयायं वृत्रं वधोत्। दिवासि रुजासि क्षमासि। पात्तैनं प्राणंच पात्तैनं प्रत्यंच पात्तैनं तिर्यंचं दिग्मयः पाते॥
    • ॥ देवताः नामावलिः ॥ — 1. ॐ अजराय नमः, 2. ॐ व्यापकाय नमः, 3. ॐ इन्द्रसर्वय नमः... 50. ॐ भूर्भुवः स्वः क्षेत्राधिपतये नमः। (क्षेत्राधिपतिं आवाहयामि। स्थापश्यामि। पूजयामि।)
    • ॥ प्रतिष्ठा मन्त्र ॥ — ॐ मनोजूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोतु। अरिष्टं यज्ञं समिमं दधातु। विश्वे देवास इह मादयन्ताम्। ॐ प्रतिष्ठा॥
    • ॥ षोडशोपचार विधिः ॥ — 1. ध्यानार्थं पुष्पम्, 2. आसनार्थे अक्षतान्, 3. पाद्यम्, 4. अर्घ्यम्, 5. हस्तार्घ्यम्, 6. स्नानीयं जलम्, 7. पंचामृतस्नानम्, 8. शुद्धोदकस्नानम्, 9. वस्त्रम्, 10. यज्ञोपवीतम्, 11. गन्धम्, 12. अक्षतान्, 13. पुष्पाणि, 14. धूपम्, 15. दीपम्, 16. नैवेद्यम्, 17. ताम्बूलम्, 18. दक्षिणाम्, 19. आरातिक्यम्, 20. मन्त्रपुष्पांजलिम्। (नमस्कारान् समर्पयामि)।
    • ॥ प्रार्थना ॥ — ॐ क्षेत्रपाल महाबाहो महाबलपराक्रम। क्षेत्राणां रक्षणार्थाय बलिं गृहाण नमोऽस्तु ते॥ रक्ष रक्ष बलिं भक्ष। क्षं क्षेत्रपालाय नमः। पूजनं च प्रियताम्। इदं न मम॥

यात्रा का मुहूर्त देखने की शास्त्रीय विधि (तस्वीर 2)
  • हिंदी/संस्कृत नियम वाक्य:
    • दिशाशूल विचार (शास्त्रीय वचन): दिशाशूले तु गन्तव्यं वामे राहु यहागिनी। सम्मुखे चन्द्रमा यत्र तत्र लक्ष्मीः पदे पदे॥
    • अर्थ: जिस दिशा में दिशाशूल हो, उस दिशा में यात्रा करना सामान्यतः वर्जित माना गया है। किन्तु यदि यात्रा के समय बाईं ओर राहु अथवा योगिनी हो तथा सामने चन्द्रमा हो, तो वह यात्रा शुभ, सफल एवं लक्ष्मीप्रद मानी जाती है।
    • दिशाशूल चक्र: पूर्व (सोमवार, शनिवार), दक्षिण (गुरुवार), पश्चिम (रविवार, शुक्रवार), उत्तर (मंगलवार, बुधवार)।
    • कोण दिशाओं का दिशाशूल: आग्नेय (गुरुवार, शनिवार), नैऋत्य (सोमवार, शुक्रवार), वायव्य (रविवार, मंगलवार), ईशान (बुधवार)।
    • सम्मुख चन्द्र विचार: मेषे च सिंहे धनुपूर्वभागे वा चन्द्रे च यात्रा भवेत् पूर्वदेशायाम्। युग्मे तुलायां कुम्भे पश्चिमायाम्, कर्क मीने वृश्चिके चोत्तरायाम्॥ (फल: सम्मुखे अर्थलाभाय दक्षिणे सुखसम्पदे। पृष्ठतः प्राणनाशाय वामे चन्दे धनक्षयः॥)
    • चन्द्रमा की स्थिति का फल: सामने (सम्मुख) - धन लाभ, दाहिनी ओर - सुख एवं सम्पत्ति, पीछे - प्राण संकट, बाईं ओर - धन हानि।
    • योगिनी विचार: योगिनी सुखदा वामे पृष्ठे वांछितदायिनी। दक्षिणे धनहन्त्री च सम्मुखे मरणप्रदा॥
    • कालराहु विचार (वारानुसार कालराहु की दिशा): रविवार (उत्तर), सोमवार (वायव्य), मंगलवार (पश्चिम), बुधवार (नैऋत्य), गुरुवार (दक्षिण), शुक्रवार (आग्नेय), शनिवार (पूर्व)।
    • यात्रा के लिए संक्षिप्त नियम: दिशाशूल का विचार करें, चन्द्रमा की स्थिति देखें, योगिनी चक्र का विचार करें, कालराहु की दिशा का ध्यान रखें।

सरस्वती पूजनम् एवं व्यास पूजनम् (तस्वीर 3)
  • संस्कृत मन्त्र, श्लोक एवं संकल्प वाक्य:
    • सरस्वती पूजनम् मन्त्र: ॐ पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती। यज्ञं वष्टु धिया वसुः स्वाहा॥
    • श्लोक: वीणाधरे विपुल मंगल दानशीले, भक्तार्त्ति नाशिनि विरंचि हरिश वन्दे। कीर्त्ति प्रदेऽखिल मनोरथदे महाहे, विद्या प्रदायिनि सरस्वति नौमि नित्यम्॥ सरस्वति महाभागे विद्ये कमललोचने। विद्यारूपे विशालाक्षि विद्यां देहि नमोस्तुते॥ अन्या पूज्या भगवती सरस्वती प्रीयतां न मम्॥
    • व्यास पूजनम् मन्त्र: व्यासं ध्यायेत्— ॐ व्यासं व्यासकरं वन्दे मुनिं नारायणं स्वयम्। यतः प्राप्तकृपा लोका, लोकामुक्ताः कलेग्रहात्॥
    • अन्य मन्त्र: ॐ शेषाय नमः, ॐ सनत्कुमाराय नमः, ॐ सांख्याय नमः, ॐ पराशराय नमः, ॐ उद्धवाय नमः, ॐ व्यासासनाय नमः।
    • श्लोक: ॐ नमस्तुभ्यं भगवते ज्ञान वैराग्य शालिने। नारदाय सर्वलोक पूजिताय सुरर्षये॥
    • पूजा संकल्पम्: संकल्पः— अध्यामुक गोत्रसमुक्त्त प्रवरसमुक्त्त शर्मा णो ब्राह्मणोऽरि म द्वैरणदद्रोः सर्वेष्ट श्रीमद्भागवत वक्तृत्वेन भगवतमहं वृणे॥ समूज्य:- ध्यानार्थे पुष्पं समर्पयामि, आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि...।

॥ नांदीश्राद्धम् ॥ (तस्वीर 4 और 5)
  • संस्कृत एवं विधि वाक्य:
    • संकल्प: ॐ अद्येत्यादि देशकालौ संकीर्त्य अमुक गोत्राणां अस्मत् मातृ पितामही प्रपितामहीनाम् अमुकी देवीनां गायत्री सावित्री... नांदीमुखां श्राद्धं सम्मुखी च सम्प्रोक्ष्य, प्राणायमं कृत्वा, पितृन् उद्दिश्य आवाहयेत्—
    • ध्यानम्: ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्यः एव च। नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः॥ अगादि निधनः देवः शंखचक्र गदाधरः। अक्षयः पुण्डरीकाक्षः पितृमोक्षप्रदो भव॥
    • मन्त्र एवं तर्पण वाक्य: ॐ भूभुर्वः स्वः इदं वः पाद्यं पादावनेजनं पादप्रक्षालन वृद्धिः। ॐ सत्यवसु संज्ञकाः विश्वेदेवाः नांदीमुखाः, ॐ भूभुर्वः स्वः इदं गन्धाद्यर्चनं स्वाहा सम्पद्यातां वृद्धिः। ॐ मातृ-पितामही-प्रपितामहीः नांदीमुखाः, ॐ भूभुर्वः स्वः इदं गन्धाद्यर्चनं स्वाहा सम्पद्यातां वृद्धिः...।
    • प्रार्थना: ॐ गोत्रं नो वर्द्धतां दातारो नोऽभिवर्द्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च। श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहु देयं च नोऽस्त्विति॥ (शिवा आपः संतु, इति जलम्। सौमनस्यमस्तु, इति पुष्पम्। अक्षतं चारिष्टं चास्तु, इत्यक्षतान्)। ॥ इति नांदीश्राद्धम् ॥

रूद्राभिषेक के विभिन्न द्रव्यों से अभिषेक के आध्यात्मिक लाभ (तस्वीर 6 और 8)
  • हिंदी सूची वाक्य:
    • जल से अभिषेक — वर्षा, शांति एवं समस्त मनोकामनाओं की सिद्धि के लिए।
    • कुशोदक (कुश मिश्रित जल) से अभिषेक — असाध्य रोगों की शांति हेतु।
    • दही से अभिषेक — भवन, वाहन एवं सुख-संपत्ति की प्राप्ति के लिए।
    • गन्ने के रस से अभिषेक — माता लक्ष्मी की कृपा एवं धन-वैभव की प्राप्ति के लिए।
    • शहद एवं घी से अभिषेक — धन-वृद्धि एवं ऐश्वर्य की प्राप्ति के लिए।
    • तीर्थजल से अभिषेक — मोक्ष एवं आध्यात्मिक उन्नति की प्राप्ति के लिए।
    • इत्र मिश्रित जल से अभिषेक — रोग-नाश एवं स्वास्थ्य लाभ के लिए।
    • दुग्ध से अभिषेक — पुत्र-प्राप्ति एवं उत्तम संतान की कामना के लिए।
    • गोदुग्ध से अभिषेक — संतान-सुख, आरोग्य तथा संतान संबंधी बाधाओं की शांति के लिए।
    • रूद्राभिषेक — योग्य, संस्कारी एवं विद्वान संतान की प्राप्ति का साधन माना गया है।
    • शीतल जल अथवा गंगाजल से अभिषेक — ज्वर एवं शारीरिक कष्टों की शांति हेतु।
    • सहस्रनाम मंत्रों के साथ घृतधारा से अभिषेक — वंश-वृद्धि एवं कुल की समृद्धि के लिए।
    • दुग्धाभिषेक — प्रमेह आदि रोगों की शांति के लिए भी लाभकारी माना गया है।
    • शक्कर मिश्रित दूध से अभिषेक — बुद्धि, विद्या एवं ज्ञान की वृद्धि के लिए।
    • सरसों के तेल से अभिषेक — शत्रुओं पर विजय एवं बाधाओं के निवारण हेतु।
    • शहद से अभिषेक — पायों के क्षय एवं रोग-शांति की कामना के लिए।
    • गोदुग्ध एवं शुद्ध घी से अभिषेक — उत्तम स्वास्थ्य एवं आरोग्यता की प्राप्ति के लिए।
    • शक्कर मिश्रित जल से अभिषेक — पुत्र-प्राप्ति की कामना के लिए।

अष्टादश महापुराणों के नाम (तस्वीर 7)
  • संस्कृत श्लोक एवं हिंदी व्याख्या वाक्य:
    • स्मरण श्लोक — मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम्। अनापलिङ्गकूस्कानि पुराणानि पृथक् पृथक्॥
    • श्लोक का अर्थ एवं व्याख्या — इस श्लोक में 18 महापुराणों के नाम स्मरण रखने की एक सरल युक्ति दी गई है। ऋषियों ने सभी पुराणों के प्रथम अक्षरों को जोड़कर यह श्लोक बनाया है।
    • मद्वयम् = ‘म’ से 2 पुराण: 1. मत्स्य पुराण, 2. मार्कण्डेय पुराण।
    • भद्वयम् = ‘भ’ से 2 पुराण: 1. भागवत पुराण, 2. भविष्य पुराण।
    • ब्रत्रयम् = ‘ब्र’ से 3 पुराण: 1. ब्रह्म पुराण, 2. ब्रह्माण्ड पुराण, 3. ब्रह्मवैवर्त पुराण।
    • वचतुष्टयम् = ‘व’ से 4 पुराण: 1. विष्णु पुराण, 2. वायु पुराण, 3. वामन पुराण, 4. वराह पुराण।
    • अन्य अक्षर संकेत: अ = अग्नि पुराण, ना = नारद पुराण, प = पद्म पुराण, लिङ्ग = लिङ्ग पुराण, कू = कूर्म पुराण, स्क = स्कन्द पुराण, ग = गरुड़ पुराण।
    • कुल संख्या: 2 + 2 + 3 + 4 + 7 = 18 महापुराण।

आचमन एवं पवित्री करणम् (तस्वीर 9)
  • संस्कृत मन्त्र एवं विधि वाक्य:
    • आचमन एवं पवित्री करणम् — ॐ केशवाय नमः, ॐ माधवाय नमः, ॐ नारायणाय नमः, इन तीन मंत्रों से तीन बार आचमन करके, ॐ हृषीकेशाय नमः यह बोलकर हाथ धो लें!!
    • मार्जन विनियोग मन्त्र — ॐ अपवित्रः पवित्रो वेत्यस्य वामदेव ऋषिः, विष्णुर्देवता, गायत्री छन्दः, हृदि पवित्रकरणे विनियोगः।
    • मार्जन मन्त्र — ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥ ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु, ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु, भगवान् पुण्डरीकाक्षः पुनातु॥

ब्राह्मण पूजन (तस्वीर 10)
  • संस्कृत वाक्य एवं मन्त्र:
    1. ब्राह्मण ध्यान — चतुर्वेदधरं शान्तं सर्वशास्त्रविशारदम्। यज्ञविद्याविशेषज्ञं ध्यायामि द्विजपुङ्गवम्॥ ज्ञानवैराग्यसम्पन्नं देवब्राह्मणपूजितम्। लोककल्याणनिरतं ध्यायामि ब्रह्मरूपिणम्॥
    2. वैदिक मन्त्र — ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् विसीमतः सुरुचो वेन आवः। स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विवः॥
    3. वरण संकल्प — ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः। श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणः द्वितीयपरार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे कलिप्रथमचरणे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे आर्यावर्त... गोत्रोत्पन्नः... नामाहं, मम सकुटुम्बस्य क्षेम-स्थैर्य-आयुरारोग्य-ऐश्वर्याभिवृद्ध्यर्थं... ब्राह्मण-पूजन-वरणं करिष्ये। (ब्राह्मणः— वृतोऽस्मि)।
    4. पाद प्रक्षालन — आपद्द्विद्वान्त्सहस्रभानवः समीहिताथर्पणकामधेनवः। अपारसंसारसमुद्रसेतवः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादपांसवः॥ (पाद्यं समर्पयामि, पादौ प्रक्षालयामि)।
    5. तिलक — स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः... तिलकं धारयामि।
    6. रक्षासूत्र — येन बद्धो बलीराजा दानवेन्द्रो महाबलः। तेन त्वामनुबध्नामि रक्षे मा चल मा चल॥ रक्षासूत्रं बध्नामि।
    7. प्रार्थना — देवाधीनं जगत्सर्वं मन्त्राधीनं च दैवतम्। ते मन्त्राः ब्राह्मणाधीनाः तस्माद् ब्राह्मणदेवता॥ नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च। जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः॥ आशीर्वादं प्रददात् भवान्।
ये सभी नई तस्वीरें शंख पूजनम्, समानार्थी शब्द, गङ्गा पूजनम् और घण्टा पूजनम् से संबंधित हैं (रुद्राभिषेक, सूर्यपूजनम् और अखण्ड दीप पूजनम् पुरानी तस्वीरों के समान हैं)। आपके निर्देशानुसार, इन पन्नों पर दिए गए मुख्य शीर्षकों और मूल पाठ को बिना कुछ भी अतिरिक्त जोड़े, नीचे वाक्यों के रूप में लिखा गया है:

॥ शंख पूजनम् ॥ (तस्वीर 3)

• विधि निर्देश (हिंदी): (शंख को चन्दन लगाकर, उसमें जल भरकर पुष्प के ऊपर स्थापित करें और पूजन प्रारम्भ करें।)
• संस्कृत मन्त्र एवं पूजन वाक्य:
 • ध्यानम् — ॐ शङ्खे चन्द्रार्कदैवत्यम् वरुणं चाधिदैवतम्। पृष्ठे प्रजापतिं विद्यादग्रे गङ्गां सरस्वतीम्॥ त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि वासुदेवस्य चाज्ञया। शङ्खे तिष्ठन्ति वै नित्यं तस्माच्छङ्खं प्रपूजयेत्॥ (इस प्रकार शंख का ध्यान करें।)
 • प्रार्थना — अव्यात् स नः कुमुदकुन्दमृणालगौरः। शङ्खे हरेः करतलाम्बुजराजहंसः॥ नादेन यस्य सुरशत्रुविलासितानां। नीव्यो भवन्ति शिथिला जघनस्थलीषु॥ त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे। निर्मितः सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते॥ (हाथ में पुष्प लेकर प्रार्थना करें।)
 • शङ्ख गायत्री — ॐ पाञ्चजन्याय विद्महे। पावनानाय धीमहि। तन्नः शङ्खः प्रचोदयात्॥
 • आवाहनम् — ॐ भूर्भुवः स्वः शङ्खस्य देवतायै नमः। आवाहयामि। स्थापयामि। पूजयामि॥ (अब गन्ध, अक्षत, पुष्प आदि अर्पित करके शंख का पूजन करें।) ॐ शङ्खाय नमः। गन्धं समर्पयामि। अक्षतान् समर्पयामि। पुष्पाणि समर्पयामि। धूपमाघ्रपप्रपयामि। दीपं दर्शयामि। नैवेद्यं निवेदयामि। ताम्बूलं समर्पयामि। दक्षिणां समर्पयामि।
 • नमस्कारः — ॐ शङ्खाय नमः। नमस्कारान् समर्पयामि॥ (शंख मुद्रा प्रदर्शित कर शंखनाद करें और शंख को दक्षिण भाग में स्थापित करें।)

समानार्थी शब्द (भाग-1) (तस्वीर 5)

• हिंदी/संस्कृत चार्ट के सूची वाक्य:
 1. सूर्य — रवि, भास्कर, दिनकर, आदित्य, तपन
 2. चंद्र — शशी, इंदू, सोम, निशाकर, हिमांशु
 3. पृथ्वी — धरा, धरती, वसुंधरा, भूमी, मेदिनी
 4. आकाश — नभ, गगन, व्योम, आकाश, अम्बर
 5. पाणी — जल, नीर, तोय, सलिल, वारि
 6. अग्नी — अनल, पावक, वह्नि, ज्वाळा, हुताशन
 7. वायू — समीर, पवन, अनिल, मारुत, वात
 8. पर्वत — गिरि, शैल, अचल, नाग, निस्बर
 9. समुद्र — सागर, जलधि, रत्नाकर, सिंधु, उदधी
 10. नदी — सरिता, तटिनी, नद, तरंगिणी, प्रवाहिणी
 11. वृक्ष — तरु, पादप, द्रुम, विटप, वनस्पती
 12. फुल — पुष्प, सुमन, कुसुम, प्रसून, सुंमणी
 13. फळ — फल, प्रसाद, दुष, वारि, कंद, मेव
 14. पान — पत्र, दल, पाने, पल्लव, पर्ण
 15. राजा — नरेश, भूप, नृप, अधिपती, सम्राट
 16. राणी — महाराणी, पट्टराणी, नरेश्वरी, राजमाता, साम्राज्ञी
 17. पुत्र — तनय, सुत, नंदन, आत्मज, कुमार
 18. कन्या — तनया, सुत, नंदिनी, कुमारिका, बालिका
 19. मित्र — सखा, दोस्त, मीत, सुहृद, बंधू
 20. शत्रू — वैरी, शत्रुत्, अरि, दुश्मन, प्रतिपक्षी
 21. गुरु — आचार्य, उपाध्याय, शिक्षक, सदगुरु, गुरुवर
 22. शिष्य — विद्यार्थी, चेळा, अनुज, अध्येता, शिष्य
 23. ज्ञान — विद्या, बोध, प्रज्ञा, जानकारी, तत्ता, शास्त्र
 24. बुद्धी — मती, प्रज्ञा, धि, सूज्ञ, विवेक
 25. मन — चित्त, अंतःकरण, मानस, हृदय, भावना

॥ गङ्गा पूजनम् ॥ (तस्वीर 6)

• संस्कृत मन्त्र एवं पूजन वाक्य (पेज नं. 1):
 • संकल्पः — ममोपात्तसमस्तदुरितक्षयद्वारा श्रीगङ्गादेवी प्रीत्यर्थं गङ्गापूजनं करिष्ये।
 • ध्यानम् — श्वेतवस्त्रपरिधानां मुक्ताहारविभूषिताम्। मकरस्थां महादेवीं सर्वाभरणभूषिताम्॥ त्रैलोक्यपावनीं गङ्गां ध्यायामि वरदां शिवाम्॥
 • आवाहनम् — गङ्गे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वती। नर्मदे सिन्धु कावेरी जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु॥
 • स्थापनम् — ॐ गङ्गाये नमः। आवाहयामि स्थापयामि।
 • जलमातृपूजनम् — 1. ॐ मत्स्यै नमः, मत्स्यामावाहयामि स्थापयामि। 2. ॐ कुर्म्यै नमः, कुर्म्यामावाहयामि स्थापयामि। 3. ॐ वराहै नमः, वाराहीमावाहयामि स्थापयामि। 4. ॐ दुद्द्र्यै नमः, दुर्द्रीमावाहयामि स्थापयामि। 5. ॐ मकर्यै नमः, मकरीमावाहयामि स्थापयामि। 6. ॐ जलूक्यै नमः, जलूकीमावाहयामि स्थापयामि। 7. ॐ तन्तुक्यै नमः, तन्तुकीमावाहयामि स्थापयामि। ॐ मत्स्यादि जलमातृभ्यो नमः। यथाशक्ति यथोपचारैः पूजयामि।
 • गङ्गास्तुतिः — देवि सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे। शङ्करमौलिविहारिणि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले॥ सह्यः पातकसंहन्त्री सद्यो दुःखविनाशिनी। सुखदा मोक्षदा गङ्गा गङ्गैव परमगतिः॥
 • यजमानाय आचमनीयदाम् — गङ्गाजलं समादाय आचमति यजमानः। ॐ केशवाय नमः। ॐ नारायणाय नमः। ॐ माधवाय नमः।
 • शुद्धिमन्त्रः — अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥
 • समर्पणम् — अनेन पूजनेन श्रीगङ्गा देवी प्रीयताम्।

॥ घण्टा पूजनम् ॥ (तस्वीर 7)

• संस्कृत मन्त्र, श्लोक एवं पाठ वाक्य:
 • वामपार्श्वे — ॐ सर्ववाद्यमयी घण्टायै नमः। ॐ घण्टास्थाय गरुडाय नमः॥
 • ध्यानम् — देवैश्चितमङ्गलप्रदतरां नादप्रियां शङ्करीम्। पापौघप्रशमप्रदां सुरगणैः संसेवितां नित्यशः॥ यस्यानादवशात् समस्तदुरितं नश्यत्यशेषं क्षणात्। ध्यायेत्तां मणिघण्टिकां शुभकरीं भक्तार्तिसिद्धिप्रदाम्॥
 • ऋक् — सुपर्णोऽसि गरुत्मास्त्रिवृते शिरो गायत्रं चक्षु बृहद्रथन्तरे पक्षौस्तोम आकतमा छन्दं स्वयंगूनि यजूँषिनाम। सामते तनुर्वाम देव्यं यज्ञा यज्ञियं पुच्छन्निघण्या शफाः॥ सुपर्णोऽसि गरुत्मानंदिव गच्छस्वः पत॥
 • भावार्थ (हिंदी): घण्टा पूजन द्वारा देवताओं का आवाहन, गरुड़ स्मरण तथा पूजन में मंगलमय वातावरण की स्थापना की जाती है।
 • स्थापयेत् — ॐ भूर्भुवः स्वः घण्टायै गरुड़ाय नमः। आवाहयामि। ध्यानार्थं पुष्पं समर्पयामि। आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि। पादंयोः पाद्यं समर्पयामि। हस्तयोः र्घ्यं समर्पयामि। वस्त्रं समर्पयामि। चन्दनं समर्पयामि। पुष्पाणि समर्पयामि। दीपं दर्शयामि। सर्वविधं नैवेद्यं निवेदयामि। दक्षिणां प्रदक्षिणां च समर्पयामि। यथोपचारार्थं वस्तूनि समर्पयामि। ततः नमस्करोमि।
 • प्रार्थना — ॐ आगमार्थन्तु देवांनां गमनार्थन्तु रक्षसाम्। सर्वभूतहितार्थाय घण्टानादं करोम्यहम्॥
 • भावार्थ (हिंदी): देवताओं के आवाहन एवं विघ्न-बाधाओं की निवृत्ति हेतु घण्टानाद किया जाता है।
 • विशेष (हिंदी/संस्कृत) — गरुड़ मुद्रा प्रदर्शित कर घंटां वादयित्वा दीपपात्राद दक्षिण पार्श्वे स्थापयेत्। गन्धर्वदेवाय धूपपात्राय नमः। वह्नि दीपपात्राय नमः। अनेन पूजनेन श्रीघण्टा देवतायै प्रार्थनापूर्वकं नमस्करोमि॥

यहाँ पहली छवि (रुद्राभिषेक के विभिन्न द्रव्यों से अभिषेक के आध्यात्मिक लाभ) में दी गई पूरी सूची के आधार पर वाक्यों का निर्माण किया गया है। इसमें अपनी तरफ से कोई भी बाहरी शब्द नहीं जोड़ा गया है, केवल दी गई सामग्री और उनके लाभों को सीधे वाक्य रूप में लिखा गया है:
• जल से अभिषेक — वर्षा, शांति एवं समस्त मनोकामनाओं की सिद्धि के लिए।
• कुशौदक (कुश मिश्रित जल) से अभिषेक — असाध्य रोगों की शांति हेतु।
• दही से अभिषेक — भवन, वाहन एवं सुख-संपत्ति की प्राप्ति के लिए।
• गन्ने के रस से अभिषेक — माता लक्ष्मी की कृपा एवं धन-वैभव की प्राप्ति के लिए।
• शहद एवं घी से अभिषेक — धन-वृद्धि एवं ऐश्वर्य की प्राप्ति के लिए।
• तीर्थजल से अभिषेक — मोक्ष एवं आध्यात्मिक उन्नति की प्राप्ति के लिए।
• इत्र मिश्रित जल से अभिषेक — रोग-नाश एवं स्वास्थ्य लाभ के लिए।
• दुग्ध से अभिषेक — पुत्र-प्राप्ति एवं उत्तम संतान की कामना के लिए।
• गोदुग्ध से अभिषेक — संतान-सुख, आरोग्य तथा संतान संबंधी बाधाओं की शांति के लिए।
• रुद्राभिषेक — योग्य, संस्कारी एवं विद्वान संतान की प्राप्ति का साधन माना गया है।
• शीतल जल अथवा गंगाजल से अभिषेक — ज्वर एवं शारीरिक कष्टों की शांति हेतु।
• सहस्रनाम मंत्रों के साथ घृतधारा से अभिषेक — वंश-वृद्धि एवं कुल की समृद्धि के लिए।
• दुग्धाभिषेक — प्रमेह आदि रोगों की शांति के लिए भी लाभकारी माना गया है।
• शक्कर मिश्रित दूध से अभिषेक — बुद्धि, विद्या एवं ज्ञान की वृद्धि के लिए।
• सरसों के तेल से अभिषेक — शत्रुओं पर विजय एवं बाधाओं के निवारण हेतु।
• शहद से अभिषेक — पापों के क्षय एवं रोग-शांति की कामना के लिए।
• गोदुग्ध एवं शुद्ध घी से अभिषेक — उत्तम स्वास्थ्य एवं आरोग्यता की प्राप्ति के लिए।
• शक्कर मिश्रित जल से अभिषेक — पुत्र-प्राप्ति की कामना के लिए।

यहाँ दूसरी छवि (॥ सूर्यपूजनम् ॥) में दिए गए प्रत्येक चरण और श्लोक के आधार पर वाक्यों का निर्माण किया गया है। इसमें अपनी तरफ से कोई भी बाहरी शब्द या अर्थ नहीं जोड़ा गया है, केवल पाठ में दी गई पंक्तियों को सीधे वाक्य रूप में लिखा गया है:
• विनियोगः — ॐ अस्य श्रीसूर्यपूजनमंत्रस्य कश्यप ऋषिः। गायत्री छन्दः। श्रीसूर्यनारायणो देवता। मम सकलकामनासिद्धयर्थम्, आयुरारोग्य-ऐश्वर्याभिवृद्धयर्थम्, श्रीसूर्यनारायणप्रीत्यर्थं सूर्यपूजाने विनियोगः ॥
• ध्यानम् — ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः। केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुः धृतशंखचक्रः ॥
• अन्यत् ध्यानम् — पद्मासनः पद्मकरो द्विबाहुः पद्मद्युतिः सप्ततुरंगवाहः। दिवाकरो लोकगुरुः किरीटी मयि प्रसादं विदधातु देवः ॥
• आवाहनम् — एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते। अनुकम्पय मां भक्त्या गृहाणार्घ्यनमुत्तमम् ॥ आगच्छ देवदेवेश तेजोराशे जगत्पते। पूजां गृहाण देवेश सर्भरणभूषित ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः। श्रीसूर्यनारायणाय नमः। आवाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि ॥
• अर्घ्यदानम् — एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते। अनुकम्पय मां भक्त्या गृहाणार्घ्यं दिवाकर ॥ ॐ मित्राय नमः। ॐ रवये नमः। ॐ सूर्याय नमः। ॐ श्रीसूर्यनारायणाय नमः अर्घ्यं समर्पयामि ॥
• चक्षुः स्पर्शः — ॐ नमो भगवते सूर्याय-आदित्यायाक्षितेजसे। नमस्ते सर्वलोकानां चक्षुर्देव नमोऽस्तु ते ॥ इति शेषजलम् नेत्रयोः स्पर्शयेत् ॥
• सूर्यप्रदक्षिणा — चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः। आप्राद्यावापृथिवी अन्तरिक्षम्। सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ ॐ श्रीसूर्यनारायणाय नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि ॥
• प्रार्थना — आदिदेव नमस्तुभ्यं प्रसीद मम भास्कर। दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते ॥ नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूति-स्थितिनाशहेतवे। त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिंचिनारायणशङ्करात्मने ॥
• समर्पणम् — मम यजमानस्य सकुटुम्बस्य आयुः कर्तारः, आरोग्यकर्तारः, तुष्टिकर्तारः, पुष्टिकर्तारः, कल्याणकर्तारः, मङ्गलकर्तारः। श्रीसूर्यनारायणः प्रीयताम् ॥ अनया पूज्या श्रीसूर्यनारायणः प्रीयताम् ॥ इदं न मम ॥ इति श्रीसूर्यनारायणपूजनं सम्पूर्णम् ॥

यहाँ तीसरी छवि (॥ शंख पूजनम् ॥) में दिए गए प्रत्येक चरण, निर्देश और श्लोक के आधार पर वाक्यों का निर्माण किया गया है। इसमें अपनी तरफ से कोई भी बाहरी शब्द या अर्थ नहीं जोड़ा गया है, केवल पाठ में दी गई मूल पंक्तियों को सीधे क्रमबद्ध रूप में लिखा गया है:
• प्रारंभिक निर्देश — शंख को चन्दन लगाकर, उसमें जल भरकर पुष्प के ऊपर स्थापित करें और पूजन प्रारम्भ करें।
• ध्यानम् — ॐ शङ्खे चन्द्रार्कदैवत्यम् वरुणं चाधिदैवतम्। पृष्ठे प्रजापतिं विद्यादग्रे गङ्गां सरस्वतीम् ॥ त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि वासुदेवस्य चाज्ञया। शङ्खे तिष्ठन्ति वै नित्यं तस्माच्छङ्खं प्रपूजयेत् ॥ इस प्रकार शंख का ध्यान करें।
• प्रार्थना — अव्यात् स नः कुमुदकुन्दमृणालगौरः। शङ्खे हरेः करतलाम्बुजराजहंसः ॥ नादेन यस्य सुरशत्रुविलासितानां। नीव्यो भवन्ति शिथिला जघनस्थलीषु ॥ त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे। निर्मितः सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ॥ हाथ में पुष्प लेकर प्रार्थना करें।
• शङ्ख गायत्री — ॐ पाञ्चजन्याय विद्महे। पावमानाय धीमहि। तन्नः शङ्खः प्रचोदयात् ॥
• आवाहनम् — ॐ भूर्भुवः स्वः शङ्खस्य देवतायै नमः। आवाहयामि। स्थापयामि। पूजयामि ॥
• पूजनम् — अब गन्ध, अक्षत, पुष्प आदि अर्पित करके शंख का पूजन करें। ॐ शङ्खाय नमः। गन्धं समर्पयामि। अक्षतान् समर्पयामि। पुष्पाणि समर्पयामि। धूपमाघ्रापयामि। दीपं दर्शयामि। नैवेद्यं निवेदयामि। ताम्बूलं समर्पयामि। दक्षिणां समर्पयामि।
• नमस्कारः — ॐ शङ्खाय नमः। नमस्कारान् समर्पयामि ॥
• अंतिम निर्देश — शंख मुद्रा प्रदर्शित कर शंखनाद करें और शंख को दक्षिण भाग में स्थापित करें। इति शङ्ख पूजनम् ॥
यहाँ दूसरी छवि (॥ गङ्गा पूजनम् ॥) में दिए गए प्रत्येक चरण और श्लोक के आधार पर सीधे वाक्यों का निर्माण किया गया है। इसमें अपनी तरफ से कोई भी बाहरी शब्द नहीं जोड़ा गया है:
• संकल्पः — ममोपात्तसमस्तदुरितक्षयद्वारा श्रीगङ्गादेवी प्रीत्यर्थं गङ्गापूजनं करिष्ये।
• ध्यानम् — श्वेतवस्त्रपरिधानां मुक्ताहारविभूषिताम्। मकरस्थां महादेवीं सर्वाभरणभूषिताम् ॥ त्रैलोक्यपावनीं गङ्गां ध्यायामि वरदां शिवाम् ॥
• आवाहनम् — गङ्गे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वति। नर्मदे सिन्धु कावेरी जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
• स्थापनम् — ॐ गङ्गायै नमः। आवाहयामि स्थापयामि।
• जलमातृपूजनम् — ॐ मत्स्यै नमः, मत्स्यामावाहयामि स्थापयामि। ॐ कूर्म्यै नमः, कूर्मीमावाहयामि स्थापयामि। ॐ वाराह्यै नमः, वाराहीमावाहयामि स्थापयामि। ॐ दुर्दूर्यै नमः, दुर्दूरीमावाहयामि स्थापयामि। ॐ मकर्यै नमः, मकरीमावाहयामि स्थापयामि। ॐ जलूक्यै नमः, जलूकीमावाहयामि स्थापयामि। ॐ तन्तुक्यै नमः, तन्तुकीमावाहयामि स्थापयामि। ॐ मत्स्यादि जलमातृभ्यो नमः। यथाशक्ति यथोपचारैः पूजयामि।
• गङ्गास्तुतिः — देवि सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे। शङ्करमौलिविहारिणि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले ॥ सद्यः पातकसंहन्त्री सद्यो दुःखविनाशिनी। सुखदा मोक्षदा गङ्गा गङ्गैव परमगतिः ॥
• यजमानाय आचमनीयनाम् — गङ्गाजलं समादाय आचमति यजमानः। ॐ केशवाय नमः। ॐ नारायणाय नमः। ॐ माधवाय नमः।
• शुद्धिमन्त्रः — अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥
• समर्पणम् — अनेन पूजनेन श्रीगङ्गा देवी प्रीयताम्।

यहाँ तीसरी छवि (॥ घण्टा पूजनम् ॥) में दिए गए प्रत्येक चरण, श्लोक, भावार्थ और निर्देश के आधार पर सीधे वाक्यों का निर्माण किया गया है। इसमें अपनी तरफ से कोई भी बाहरी शब्द नहीं जोड़ा गया है:
• वामपार्श्वे — ॐ सर्ववाद्यमयी घंटायै नमः। ॐ घंटास्थाय गरुडाय नमः ॥
• ध्यानम् — देवैश्चितमङ्गलप्रदतरां नादप्रियां शङ्करीम्। पापौघप्रशमप्रदां सुरगणैः संसेवितां नित्यशः ॥ यस्यानादवशात् समस्तदुरितं नश्यत्यशेषं क्षणात्। ध्यायेत्तां मणिघण्टिकां शुभकरीं भक्तार्थसिद्धिप्रदाम् ॥
• ऋक् — सुपर्णोऽसि गरुत्मांस्त्रिवृते शिरो गायत्रं चक्षु र्बृहद्रथन्तरे। पक्षौस्तोम आत्मा छन्दों स्यांगूनि यजू ंषिनाम ॥ सामते तनूर्वाम देव्यं यज्ञायज्ञियं पुच्छंन्धिष्ण्या शफाः ॥ सुपर्णोऽसि गरुत्मान्दिवं गच्छस्वः पत ॥
• भावार्थ — घण्टा पूजन द्वारा देवताओं का आवाहन, गरुड़ स्मरण तथा पूजन में मंगलमय वातावरण की स्थापना की जाती है।
• स्थापयेत् — ॐ भूर्भुवः स्वः घंटायै गरुड़ाय नमः। आवाहयामि। ध्यानायें पुष्पं समर्पयामि। आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि। पादयोः पाद्यं समर्पयामि। हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि। वस्त्रं समर्पयामि। चन्दनं समर्पयामि। पुष्पाणि समर्पयामि। दीपं दर्शयामि। सर्वविधं नैवेद्यं निवेदयामि। दक्षिणां प्रदक्षिणां च समर्पयामि। यथोपचारार्थं वस्तूनि समर्पयामि। ततः नमस्करोमि ॥
• प्रार्थना — ॐ आगमार्थन्तु देवानां गमनार्थन्तु रक्षसाम्। कुर्वें घण्टारवं तत्र देवताव्हानलक्षणम् ॥ (पाठ के अनुसार: ॐ आगमार्थन्तु देवानां गमनार्थन्तु रक्षसाम्। सर्वभूतहितार्थाय घंटानादं करोम्यहम् ॥)
• भावार्थ — देवताओं के आवाहन एवं विघ्न-बाधाओं की निवृत्ति हेतु घंटानाद किया जाता है।
• विशेष — गरुड़ मुद्रा प्रदर्शित कर घंटां वादियित्वा दीपपात्राद् दक्षिण पार्श्वे स्थापयेत्। गन्धर्वदेवाय धूपपात्राय नमः। वन्हि दीपपात्राय नमः ॥ अनेन पूजनेन श्रीघण्टा देवतायै प्रार्थनापूर्वकं नमस्करोमि ॥

No comments:

Post a Comment